por Juan Agullo, En 1992, a celebración do V Centenario da "Descoberta de América" marcou un ponto de inflexión na política latinoamericana de España.A partir esa data, Madrid promoveu unha política de penetrción comercial e financeira en América Latina orientada a compensar a debilidade das suas empresas en Europa.A chegada da direita ao poder -en 1996- reforzou dita tendéncia mediante a constituizón dun lobby empresarial que na actualidade determina o proceder político de España na rexión.

"AMERICA LATINA importa-nos: son 400 millóns de consumidores", dixo algunha vez Rodrigo Pouco, ministro de Economia do goberno Aznar.As recentes compras de Radiópolis, por parte do Grupo PRÉSA, e de Pegaso, por Telefónica- dan fé de iso pero sobre todo de que México segue sendo importante para España.A estratéxia de penetrción non é nova, no seu tempo xa foi praticado en Argentina, Brasil, Colombia ou Perú.A raiz do problema está cercana: a finais das oitenta, a privatización de empresas públicas propiciou a criación de enormes consórcios industriais, financeiros e de servizos.Mentres que en España éstos ficaron en mans de capitais nacionais, en América Latina houberon de se abrir -faltos de liquidez como estaban- ao investimento estranxeira.

A perda de prazas internos que comezaron a padecer as recén criadas multinacionais españolas, como consecuencia da "liberalización" dos mesmos, acabou por facer do investimento en América Latina unha opción de supervivencia.Algo que subpuxo unha ruptura para un capital de formación moi tardia (posterior á experiencia colonial e á Revolución Industrial) que, até entón, abondo tivera con secentrar , única e , en España.A aventura, sen embargo, encanto que aposta estratégica que transcendeu a lóxica enxebremente empresarial, contou desde un primeiro momento co aval dos sucesivos gobernos de Madrid.

Os primeiros pasos

O primeiro paso político importante estivo claro: a partir de 1991 comezaron-se a celebrar cumes iberoamericanas de chefes de Estado e de goberno con unha periodicidade anual.Dado curioso: a primeira delas tivo lugar en Guadalajara, Jalisco, durante o sexenio de Carlos Salinas de Gortari.O modelo concebido foi moi sinxelo: tratou-se de imitar o sistema mediante o cual dous viciños europeos de España, Francia e Inglaterra, lograran perpetuar no tempo un certo grau de padrinazgo sobre as suas ex colónias.A que co paso dos anos acabou sendo a Organización de Estados Iberoamericanos (OEI) se constituiu sobre a basee de experiencias xa rodadas como o Consello Superior da Francofonía (HCF) ou a Commonwealth.

A partir da mencionada estrutura, aos sucesivos gobernos españois resultou-lles relativamente sinxelo chegar a acordos colectivos que favorecesen os seus intereses, pero sobre todo, converter-se nun espécie de guardián da democrácia en América Latina e que, para o neoliberalismo, constitui o seu inseparabel corolario: a "correcta" aplicación dos planos de "axuste estructural".O efeito mais importante de éstos foi a "liberalización" de sectores inteiros das distintas economias nacionais que, descapitalizados, non tiveron mais remedio que continuar abrindo-se ao investimento estranxeira.A española, neste marco, xogou un papel central.Para mostra, un botón: en 1998, magoas seis anos despois da celebración do V Centenario, España xa se convertera no segundo país inversor en América Latina por detrás, tan só, de Estados Unidos.

Toda estrutura, sen embargo, necesita vir acompañada dunha superestrutura que a sustente.Se cadra por iso, a partir de meadas das noventa, as capitais españois comezaron a buscar unha cobertura política que protexese os seus nacentes intereses en América Latina.Dito de outro modo: o empresariado español comezou a apostar-lle de forma cada vez mais decidida a unha redefinición do político exterior do seu país.Os vellos esquemas de paternalismo franquista deixaran de servir aos seus intereses pero, , o goberno socialista que por aquél entón habia en Madrid resistia-se a desbotar por completo unha orientación na que os factores políticos seguian tendo un peso importante.

Ademais, vistas as cousas desde a perspectiva latinoamericana, un elemento a ter en conta é o feito de que durante aquilos anos o necesitado de investimentos en América Latina non só era o antigo sector público, se non os florecintes emporios privados que (como o dos Azcárraga en México, o dos Cisneiros en Venezuela, o dos Rocca en Argentina ou o dos Andrade en Brasil) se criaran na rexión durante os anos dourados da "medra cara adentro".As subvencións e prebendas das que éstos gozaran durante a Guerra Frixa por parte dos distintos gobernos nacionais xa non casaban co novo dogma neoliberal.Para agravar as cousas, as obrigas financeiras contraídas no pasado comenzaban a pesar.Non foron, pois, factores exógenos os que determinaron a penetrción de multinacionais estranxeiras, e sobre todo españolas, en América Latina a partir de meados dos noventa.

A política "Carolina"

Asi, a política latinoamericana de España foi radicalmente redefinida a partir da vitória electoral da direita en 1996.De feito, á constituizón formal da OEI seguiu-lle a reorganizazón do vello Instituto de Cooperación Iberoamericana (ICI, órgao catalizador da política latinoamericana de España) pero, sobre todo, a criación da Fundación Carolina.Formalmente, o mencionado organismo ten por obxecto xestionar a política cultural, educativa e científica de España en América Latina.Sen embargo, na prática é moito mais que iso: trata-se dun lobby empresarial que desde fai dous anos é o que orienta -desde a sombra- a política latinoamericana de Madrid.O modelo, un vello princípio da política exterior estadounidense: "O que é bon para a Xeral Motores, é bon para América".

O padroado da Fundación Carolina está formado por case todas as empresas españolas que actualmente teñen intereses en América Latina.A saber: o BSCH, o BBVA e Mapfre (banca e seguros); Repsol, Endesa, Iberdrola, Fenosa e Gas Natural (enerxia); Iberia (transportes); Dragados, ACS e FCC (construcción) e por último a Editorial Planeta e o Grupo Présa (medide-vos de comunicación).Fose tan só fican un par de multinacionais con verdadeiro peso específico na rexión: Telefónica (telecomunicazóns) e Sol Meliá (turismo).Están pois, case todas as que son e éstas son as que por consenso definen un proceder gubernamental español que ora pasa por calcar a Argentina para que aceite as exixéncias do FMI (que, nese caso pontoal, son case as mesmas que as dos bancos españois), ora por conspirar contra o goberno do presidente Chávez en Venezuela.

Elemento novedoso pero non absurdo da nova política latinoamericana de España, é o novo modelo de relazóns bilaterais que se estabeleceu entre Washington e Madrid, sobre todo, a partir da chegada de George W.Bush á Casa Branca.O goberno de José María Aznar, consciente do poderío de Estados Unidos en América Latina, preferiu romper co vello modelo eurooccidental de colaboración crítica con Washington e somar-se a unha cooperación transatlántica de tradición mais sajona.Os resultados non se fixeron esperar: Estados Unidos converteu a España en un das suas interlocutores privilexiados en Europa, e a mudo, o Plano Colombia -eje da nova política latinoamericana de Washington- recebeu un apoio incondicional por parte de Madrid.A presunta coordinación entre ambos paises durante o tento de golpe de Estado en Venezuela ou a inclusión das FARC na lista europea de organizacións terroristas, constituen probas ao respecto.

O corolario da nova estratéxia española en América Latina veu dado, ademais, por unha política de cooperación ao desenvolvimento que mais que orientar-se verdadeiramente a este último fin, foi concebida como elemento central dunha estratéxia estritamente partidista.O obxectivo desta última consiste en drenar recursos cara ambos lados do Atlántico reforzando deste modo os lazos entre as oligarquias española e latinoamericana, formando novos cuadros adeptos ao dogma neoliberal e financiando a organizacións sociais e estruturas partidárias afins.neste sentido, nas últimas datas falou-se con especial intensidade en España dos Legionarios de Cristo, unha organización relixiosa ultraconservadora de orixe mexicano, da que se suspeita que é membro Ana Botella, a esposa do presidente Aznar.

Última e importante característica da política latinoamericana da direita española: a cuestión migratoria.Desde a chegada da direita ao poder, Madrid pretendeu que a sua evolución se adapte aos intereses do empresariado español que nestes momentos pasan por unha competitividade que se pretende atinxir pola via dun abaratamento dos costos do capital circulante.As sucesivas lexislacións migratorias, por conseguinte, perseguen pór en marcha dita medida que non conlleve excesivos riscos políticos e sociais: trata-se, sobre todo, de fomentar unha competéncia entre a forza de traballo nacional e a importada que, como sexa, tampouco non há de afectar excesivamente á esfera produtiva.Por iso, privilexia-se unha imigración relativamente homoxénea en termos lingüísticos e relixiosos que se está a promover a través dunha política de acordos bilaterais con paises latinoamericanos.Iso si, cando ditos acordos son rebasados pola demanda, aparece a represión: cada dia, uns 50 latinoamericanos son expulsados de España.

En eséncia, o obxectivo último das reseñadas políticas radica en maximizar a importación de capitais provenientes de América Latina co obxecto de redimensionar o papel de España en Europa nun momento histórico chante.Para Madrid non se trata pois tanto de facer -como reza a retórica oficial- de ponte entre América Latina e Europa se non de articular unha política exterior de tintes neocoloniais que se , iso si, cos intereses de Estados Unidos na rexión.Visto desde esta perspectiva, o apelativo carolino ven ao caso: foi precisamente baixo o reinado do recentemente celebrado Carlos V (1500-1542) cando tivo lugar a Conquista de América.

Repete-se a história?

Fonte: